Οι «ταμπέλες» στη σεξουαλική μας έκφραση

Στην Oμάδα Φύλου και Σεξουαλικότητας την Κυριακή 30/03/14 συζητήθηκε στη Λέσχη “Εκτός Γραμμής” το θέμα “Οι ταμπέλες στη σεξουαλική μας έκφραση”. Το θέμα ήταν τελικά πιο ευρύ από τον τίτλο, καθώς με τον όρο “ταμπέλα” δεν κατηγοριοποιείται μόνο ο σεξουαλικός προσανατολισμός αλλά και το έμφυλο ζήτημα. Κατά τη διάρκεια της εισήγησης τέθηκε επίσης και το θέμα κατά πόσο τελικά χρειαζόμαστε τις κατηγοριοποιήσεις που μας δίνουν ή διαλέγουμε και το ποια θα έπρεπε να είναι η στάση μας στο παρόν, αλλά και στο μέλλον που οραματιζόμαστε ως πολιτικός χώρος.

1000px-Bisexual-moon-symbol.svg

Τα δύο μισοφέγγαρα αποτελούν σύμβολο της αμφιφυλοφιλίας.

Το περιεχόμενο της λέξης, αλλά και ο ίδιος ο όρος “ταμπέλα”, δημιούργησε έντονη συζήτηση ανοίγοντας και άλλα ζητήματα. Η “προβοκατόρικη” χροιά με την οποία τέθηκε το θέμα, ότι δηλαδή σε μια μελλοντική κοινωνία όπου δεν θα υπάρχει καταπίεση θα έπρεπε να ξαναδούμε του κατά πόσο θα μιλάμε για “ταμπέλες”, κατηγοριοποιήσεις κλπ, έδωσε και την απαραίτητη ώθηση στην κουβέντα.

Ο αυτοπροσδιορισμός μας είναι ένα επιθυμητό αποτέλεσμα, από εκεί και έπειτα όμως είναι κάτι διαφορετικό το πώς τον χρησιμοποιούν οι γύρω μας για να αναφερθούν σε μας και να κατανοήσουν ποιοι/ποιες είμαστε. Ο αυτοπροσδιορισμός δείχνει ότι νιώθουμε και εμείς την ανάγκη να διεκδικήσουμε το χώρο μέσα στον οποίο νιώθουμε πιο άνετα.

Η ανάγκη αυτή δεν σημαίνει καθόλου ότι ένα γκέι άτομο έχει όλα τα χαρακτηριστικά που αποδίδονται στην κατηγορία “γκέι”. Κάτι αντίστοιχο συμβαίνει και με τις υπόλοιπες σεξουαλικές και έμφυλες ταυτότητες. Ένας άνθρωπος μπορεί να βρει εκεί κάποια από τα χαρακτηριστικά του αλλά συγχρόνως μπορεί να εκφραστεί και μέσα από άλλες ταυτότητες (σεξουαλικές, έμφυλες), σπάζοντας για τον εαυτό του και τα “κουτάκια” που έχουν δημιουργηθεί. Χαρακτηριστικό είναι ότι και το αρχικό LGBT, ως αρκτικόλεξο ταυτοτήτων και προσδιορισμών (Lesbian Gay Bisexual Transgender), έχει αρχίσει να επεκτείνεται και με άλλα γράμματα, όπως π.χ. LGBTQIPA (Lesbian Gay Bisexual Transgender Queer/Questioning Intersex Pansexual Asexual/Ally). Αυτό καταδεικνύει ότι πολλοί άνθρωποι του πολύχρωμου χώρου δεν μπορούν να βρουν τον εαυτό τους ή την εαυτή τους σε ένα προϋπάρχον σύστημα κατηγοριοποιήσεων.

Προφανώς αποδεχόμαστε τον αυτοπροσδιορισμό κάποιου ατόμου, όπως επίσης και το αν θα ήθελε ή όχι να εκφραστεί μέσα από κάποια κατηγοριοποίηση (“ταμπέλα”). Παράλληλα, αναγνωρίζουμε την ανάγκη ύπαρξης του πολύχρωμου φάσματος (είτε μέσα από το αρκτικόλεξο είτε ακόμα πιο γενικά) ως ομπρέλα για καθετί διαφορετικό από την ετεροκανονικότητα. Σε αυτή τη φάση τις συγκεκριμένες κατηγοριοποιήσεις – που μπορεί και να μη χωράνε όλους/όλες/όλα – θα μπορούσε κανείς να τις χαρακτηρίσει και ως ένα “αναγκαίο κακό” για να διεκδικήσουμε καταρχήν την ισότητα (ομόφυλους γάμους κλπ.). Είναι συγχρόνως ένας τρόπος να καλυφθούμε από την εχθρική ετεροκανονικότητα της κοινωνίας μας. Στο μέλλον που οραματιζόμαστε ως LGBTQ-ΑΝΤΑΡΣΥΑ οι κατηγοριοποιήσεις με την έννοια του αυτοπροσδιορισμού πιθανόν δεν θα σταματήσουν να υπάρχουν. Όμως, σε ένα καθεστώς “μη καταπίεσης” δεν θα υπάρχει η ανάγκη για πολιτικά και κοινωνικά καταφύγια ούτε για κατηγοριοποιήσεις/“ταμπέλες” ως τέτοιες.

Θα πρέπει να δούμε την καταπίεση που υφιστάμεθα σήμερα ως μέρος μιας συνολικής καταπίεσης που ασκεί ένα συστήμα το οποίο βλέπει τους ανθρώπους σαν εμπορεύματα. Ταυτόχρονα, θα πρέπει να δούμε πώς ο συντονισμός των καταπιεσμένων θα αποτελέσει ΚΑΙ την “πολύχρωμη σφήνα” ενάντια στο καπιταλιστικό σύστημα.

 

OΙ “ΤΑΜΠΕΛΕΣ” ΣΤΗ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗ ΚΑΙ ΕΜΦΥΛΗ ΕΚΦΡΑΣΗ ΜΑΣ

 

Στη θεωρία του Kinsey – ανάμεσα στα άλλα – καταδεικνύεται ίσως με τον πιο απλό τρόπο ότι δεν υπάρχει μόνο ο αποκλειστικά ετεροφυλόφιλος ή αποκλειστικά ομοφυλόφιλος, αλλά και τα ενδιάμεσα στάδια (έξι στον αριθμό σύμφωνα με τη θεωρία αυτή). Σε αυτά κάποια άτομα προσιδιάζουν προς μία σεξουαλική ταυτότητα, άλλα λιγότερο, άλλα περισσότερο. Αυτή η θεωρία σήμερα έχει ξεπεραστεί σε πολλά επίπεδα από τις μεταγενέστερες αντίστοιχες της Judith Butler και άλλων συγγραφέων. Ωστόσο, δεν παύει να είναι μία επαναστατική αντίληψη στις θεωρίες περί σεξουαλικής ταυτότητας και προσανατολισμού, δεδομένου ότι πρωτοδιατυπώθηκε αμέσως μετά το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου.

Τους τελευταίους δύο αιώνες στο μυαλό της μετέπειτα δυτικής κοινωνίας κυριαρχούσε η αντίληψη ότι στον ευρωπαϊκό νότο και στις εξωτικές χώρες της Αφρικής, της Ασίας και της Λατινικής Αμερικής οι άνθρωποι δρουν απενοχοποιημένα στο σεξ, χωρίς να βάζουν “ταμπέλες” κατά τη διάρκεια της σεξουαλικής πράξης. Στην πραγματικότητα, επειδή η ομοφυλοφιλία θεωρούνταν ψυχική διαταραχή στις δυτικές χώρες – ακόμα και αποδιδόμενη στη σεξουαλική καταπίεση κατά το Φρόιντ – οι άνθρωποι έψαχναν τον ελευθεριακό, απενοχοποιημένο και αποποινικοποιημένο έρωτα.

Χαρακτηριστική η περίπτωση της ανθρωπολόγου Margaret Mead, η οποία πίστευε πως η ομοφυλοφιλία (όπως την γνωρίζουμε σήμερα) προέκυπτε από τον πουριτανισμό της δύσης, ο οποίος καταπίεζε τις σεξουαλικότητες.[1] Ο D. J. West στο βιβλίο του Ομοφυλοφιλία[2] έγραψε ότι οι σύγχρονες κοινωνίες θα έπρεπε να υιοθετήσουν αυτή την πιο χαλαρή σχέση με το σεξ που είχαν οι “πρωτόγονες” κοινωνίες. Κατ’ αυτό τον τρόπο πίστευε ότι θα “εξαλειφθεί” η ομοφυλοφιλία (ως έννοια), καθώς θα μεταφερθεί από τη “μόνιμη κατάσταση στην περιστασιακή”. Σε συνέχεια των παραπάνω, διανοητές όπως ο Michel Foucault και ο Kenneth Dover ισχυρίστηκαν ότι η ομοφυλοφιλία, ως ταμπέλα, δεν θα είχε αποδοθεί στη κοινωνία με την σύγχρονη μορφή της πριν από το βιβλίο του Richard Kraft-Ebbing Psychopathia Sexualis (1886), αλλά θα υπήρχε απλώς ως μία από τις πολλές σεξουαλικές πράξεις. Η νέα σεξουαλική και κοινωνική πραγματικότητα-ταυτότητα είχε όμως κάνει ήδη την εμφάνισή της από το 1870.

Ας επιστρέψουμε στις διαφορετικές αντιλήψεις μεταξύ βορρά και νότου (πολύ χοντρικά). Όπως περιγράφει ο James Davidson, οι βορειοευρωπαίοι με τις μετακινήσεις τους στη Μεσόγειο μπορούσαν να απολαμβάνουν ελεύθερα τον έρωτα με άτομα του ίδιου φύλου γιατί υπήρχε αυτή η χαλαρότητα και η μη ταυτοποίηση της ομοφυλοφιλικής πράξης. Μετά όμως από το άκουσμα αυτής της πανίσχυρης λέξης όλα χάλασαν. Γράφει χαρακτηριστικά: “Η ιδέα ότι οι άντρες της Μεσογείου είναι εξαιρετικά ευεπίφοροι στις ομοφυλοφιλικές γενετήσιες πράξεις έχει μακρά ιστορία. Εντοπίζεται στις καταγγελίες των βόρειων προτεσταντών εναντίον της αναγεννησιακής Ιταλίας και Ισπανίας για τις σοδομιτικές τάσεις τους. Έπειτα αποδόθηκε στους μουσουλμάνους, ύστερα στην επιρροή του κλίματος. Κάποιοι βόρειοι θεωρούσαν αυτή την ευεπίφορη στάση λίγο πολύ σαν χαλαρή, ανεπίσημη στάση απέναντι στο σεξ, η οποία πήγαζε από την απλότητα, την «αθωότητα» ή την εγγενή αισθησιακότητα του Νότου”.[3] Ακόμα και σήμερα πολλοί/ές θεωρούμε τις σεξουαλικές (μας) ταυτότητες σαν κάτι επίκτητο και ξενόφερτο.

Βέβαια, στην ελληνική νοοτροπία (χωρίς να τη συγκρίνουμε με τον υπόλοιπο “νότο”), κυριαρχεί η υποκρισία, όπως και σε πολλά άλλα θέματα. Τα προσχήματα είναι πιο ισχυρή δικαιολογία προς τον εαυτό μας και τους άλλους/ες από τη διαχείριση της ηθικής διάστασης. Έτσι, όπως αναφέρει ο Λύο Καλοβυρνάς, “Οι Βόρειοι μπορεί να θεωρούσαν τη Μεσόγειο σεξουαλική παιδική χαρά αλλά περισσότερο ήταν μια πολύ αυστηρά δομημένη θεατρική παράσταση. Η σοδομία ήταν τόσο κοινωνικά τερατώδης και καταδικαστέα που όποτε συνέβαινε ήταν σαν να μην είχε συμβεί. Είναι η κλασική ελληνική νοοτροπία: τον παίρνω αλλά δεν είμαι γκέι”.[4]

Σχετικά με τα παραπάνω, ο Κώστας Γιαννακόπουλος αναφέρει πως στις μεσογειακές κοινωνίες η σεξουαλική σχέση, είτε είναι ετερόφυλη είτε ομόφυλη, γίνεται αντιληπτή ιεραρχικά με βάση τους ρόλους που έχουν τα άτομα σε αυτή: “αντρικός ή ενεργητικός” και “θηλυκός ή παθητικός”.[5] Κατ’ αυτό τον τρόπο, η σεξουαλικότητα κάποιου ατόμου δεν δομείται με βάση το βιολογικό φύλο του/της συντρόφου, αλλά με βάση την πράξη. Έτσι, μπορεί να έχουμε τους “κωλομπαράδες” που είναι ενεργητικοί και τους “πούστηδες” που είναι παθητικοί σε μία ομόφυλη σχέση μεταξύ αντρών. Αντίστοιχα υπάρχει η διάκριση μεταξύ “butch” και “femme” σε μία ομόφυλη γυναικεία σχέση. Σε μία ετερόφυλη σχέση η γυναίκα μπορεί να έχει το ρόλο “άντρα” με τον άντρα παθητικό. Με άλλα λόγια, η σεξουαλική ταυτότητα μετασχηματίζεται σε έμφυλη.

«Τα δύο άκρα»

Η σημαία των "Αρκούδων", μιας κατηγορίας gay ανδρών. Δημιουργός της σημαίας: Fibonacci.  (Creative Commons Attribution-Share Alike 3.0 Unported license)

Η σημαία των «Αρκούδων», μιας κατηγορίας gay ανδρών. Δημιουργός της σημαίας: Fibonacci.
(Creative Commons Attribution-Share Alike 3.0 Unported license)

Για να καταλάβουμε όμως το θέμα περί αποδόμησης ή όχι σεξουαλικών και έμφυλων ταυτοτήτων, θα πρέπει να γνωρίσουμε λίγο καλύτερα τις ίδιες τις “ταυτότητες”. Θα επιχειρήσουμε μια ξεχωριστή ανάγνωσή τους για λόγους ευκολίας, καθότι δεν μπορεί να απομονωθεί με σαφή όρια η μία ταυτότητα από την άλλη.

Οι γκέι και οι λεσβίες εμφανίζονται σαν τα “δύο άκρα” του πολύχρωμου φάσματος (για να έλθουμε και στη συγκυρία της συγκεκριμένης ορολογίας). Σε επίπεδο ανθρώπινων δικαιωμάτων, οι προαναφερθείσες κοινωνικές ομάδες μπορούν να παραλληλιστούν με τη θέση των γυναικών στις αρχές του 20ού αιώνα. Σήμερα τα άτομα αυτά πασχίζουν να αποδείξουν ότι δεν είναι λιγότερο άνθρωποι από όλους τους υπολοίπους. Ακόμα και τα επιχειρήματα που χρησιμοποιούνται είναι στο ίδιο στιλ, όπως: “είναι ενάντια στην φύση τους”, ”η κοινωνία θα καταστραφεί” κλπ. Αυτό που επιχειρούν τα συγκεκριμένα άτομα είναι να εντάξουν στην καθημερινότητά τους το σεξουαλικό τους προσανατολισμό πέρα από το “τι κάνουν στο κρεβάτι” (για το οποίο υποτίθεται ότι κανείς δεν ενδιαφέρεται αλλά όλοι σκανδαλίζονται). Προσπαθούν να διεκδικήσουν το δικό τους χώρο μέσα στην ετεροκανονικότητα που μας περιβάλλει.

Ο προσφάτως αποθανών Γιώργος Μαρνελάκης, ο οποίος δίδασκε στο Ε.Μ.Π. σχετικά με τα ζητήματα φύλου και πολιτισμικής γεωγραφίας,  αναφέρει: “Η ταυτότητά μας συνδέεται αναπόσπαστα με τον χώρο. (…) Όταν βγαίνω στο δρόμο και διεκδικώ να είμαι ορατός, στην πραγματικότητα διεκδικώ τη δυνατότητα να υπάρχω σ’ ένα χώρο με τους δικούς μου όρους, να τον οικειοποιούμαι έστω και προσωρινά”.[6]

Να προσθέσουμε εδώ τους κοινότοπους αλλά αναγκαίους όρους “ίση μεταχείριση” και “κατάργηση των διακρίσεων”. Παρόλο που ο νόμος 3304/2005 έχει από καιρό θεσπιστεί, στην καθημερινή πραγματικότητα δεν εφαρμόζεται. Χαρακτηριστικό παράδειγμα το σύμφωνο συμβίωσης για τα ομόφυλα ζευγάρια, που ακόμη εκκρεμεί. Με αυτό το σύμφωνο η σχέση δεν αναγνωρίζεται μόνο, αλλά και κατοχυρώνεται. Η Ειρήνη Πετροπούλου από την Ο.Λ.Κ.Ε. αναφέρει χαρακτηριστικά: “Η φορολογία, η κοινωνική ασφάλιση, η δυνατότητα κληρονομιάς και η διεκδίκηση των περιουσιακών στοιχείων σε περίπτωση διακοπής της συμβίωσης αποτελούν για άλλα ζευγάρια κάτι το δεδομένο”. Εδώ να συμπληρώσουμε ότι και το δικαίωμα τεκνοθεσίας στα ομόφυλα ζευγάρια παραμένει άλυτο.

Η κ. Πετροπούλου συνεχίζει εστιαζόμενη στα λεσβιακά ζευγάρια: “Ακόμα και μια απλή επίσκεψη ρουτίνας σε γυναικολόγο είναι τραγικό να μας προβληματίζει αν θα πούμε ή αν δεν θα πούμε ανοικτά το σεξουαλικό μας προσανατολισμό. Αποστομωτική ήταν η απάντηση ενός γυναικολόγου που απλή ανωμαλία στον κύκλο περιόδου αντιμετωπίστηκε ως «Κάνε ένα παιδί να βρεις την υγεία σου!»”.[7]

Η κοινωνία όπου ζούμε είναι ετεροπροσδιορισμένη. Μεγαλώνουμε με την αντίληψη ότι η ετεροφυλοφιλία είναι αποδεκτή από το κοινωνικό σύνολο. Κατ’ αυτό τον τρόπο η ομοφυλοφιλία τοποθετείται  στο περιθώριο και τα ομοερωτικά άτομα καταλήγουν σε κατάσταση απομόνωσης. Επιπλέον, η αρνητική φόρτιση επιδεινώνεται στις περισσότερες περιπτώσεις από τη στάση της οικογένειας και τις πατριαρχικές αντιλήψεις της κοινωνίας.

Αμφιφυλοφιλία και queer θεωρία

Πιθανόν, όμως, ο μεγαλύτερος ρατσισμός δεν κατευθύνεται προς τις δύο παραπάνω σεξουαλικές ταυτότητες (L, G), αλλά για τα επόμενα δύο γράμματα του αρκτικόλεξου (Β, T), δηλαδή τα αμφιφυλόφιλα και τα τρανς άτομα. Ας δούμε καταρχήν την ταυτότητα των αμφιφυλόφιλων ατόμων. Όταν γίνεται αναφορά στην ομοφυλοφιλία, αμέσως κάποιος/α θα σκεφτεί τους γκέι άντρες και τις λεσβίες. Το άτομο που πιθανώς να έλκεται ταυτόχρονα και από τα δύο κοινωνικά φύλα μένει έξω από αυτή την κατηγοριοποίηση-ταμπέλα. Και με τον όρο “ταυτόχρονα” δεν αναφερόμαστε απαραίτητα σε μονογαμικές ή πολυγαμικές συμπεριφορές, αλλά και στο ότι το ίδιο το αμφί άτομο μπορεί να περνάει διαφορετικές σεξουαλικές καταστάσεις μέσα στην ζωή του. Αυτό δεν σημαίνει ότι είναι αναποφάσιστο και ότι πρέπει κάποια στιγμή να επιλέξει ανάμεσα στις δύο καταστάσεις, αλλά ότι το ίδιο το άτομο μπορεί να είναι μια κατάσταση από μόνο του – όπως εξάλλου και κάθε άνθρωπος είναι μοναδικός.

Τα bisexual άτομα βρίσκονται διαρκώς σε μία απολογητική κατάσταση προς τους γύρω τους. Συχνά κατηγορούνται ότι δεν έχουν αποδεχτεί αυτό που “πραγματικά” είναι. Από τα μη ΛΟΑΤ άτομα αντιμετωπίζονται με απόψεις του τύπου “μία φάση είναι θα περάσει”, “ήθελε να διευρύνει τους σεξουαλικούς ορίζοντες”, “μια εμπειρία αναζητούσε” κ.ο.κ. Για πολλά άτομα η αμφισεξουαλικότητα σηματοδοτεί τη μη-ταυτότητα, πράγμα που άλλοτε λέγεται με υποτιμητική διάθεση κι άλλοτε όχι. Πιστεύουμε ότι θα έπρεπε να αναγνωριστεί ως ισότιμη και αυτόνομη σεξουαλικότητα μέσα στο σύστημα του αρκτικόλεξου που την περιβάλλει και μας περιβάλλει.

Το περίεργο είναι ότι τις σκέψεις διάκρισης δεν τις κάνουν μόνο οι “απ’ έξω” αλλά και οι “από μέσα”. Ακόμα και μέσα στην ίδια την ΛΟΑΤ κοινότητα ενυπάρχει ο ρατσισμός και η προκατάληψη, καθώς κάποιοι αρρενωποί γκέι αντιπαθούν τους “κουνιστούς” ενώ ορισμένα τρανς άτομα που έχουν επαναπροσδιορίσει το φύλο τους κοιτάνε καχύποπτα τα τραβεστί άτομα -“κροσντρέσσερ”.[8] Κάτι αντίστοιχο συμβαίνει πολλές φορές ανάμεσα στους γκέι και τις λεσβίες, όπως σημειώνει η Nana Rheims.[9] Αυτό που τελικά φαίνεται να προβληματίζει είναι η ρευστότητα-μη σταθερότητα και το δόγμα που μας διακατέχει όλους/όλες/όλα λιγότερο ή περισσότερο: το να ανήκεις κάπου.

Η πολυπλοκότητα της συναισθηματικής και σεξουαλικής κατάστασης των αμφιφυλόφιλων ατόμων φοβίζει τόσο τα δύο κοινωνικά φύλα, όσο και τις υπόλοιπες εκφάνσεις των ΛΟΑΤ ανθρώπων. Για παράδειγμα, όπως γράφει η Φιλίππα Διαμάντη, υπάρχουν “καθαρόαιμες” λεσβίες που κατηγορούν τις αμφιφυλόφιλες ότι από την στιγμή που “πηγαίνουν” και με άντρες είναι φορείς της πατριαρχίας και ως εκ τούτου δεν μπορούν να συμμετέχουν στις λεσβιακές ομάδες![10] Με αυτό τον τρόπο η συγκεκριμένη σεξουαλική ταυτότητα “ευνουχίζεται”. Εν ολίγοις, πέφτουμε στην παγίδα του διαχωρισμού-ρατσισμού που το σύστημα επέβαλλε και στα ΛΟΑΤ άτομα, επειδή παρεκκλίνουν από την κυρίαρχη (ετερο)κανονικότητα.

Όσον αφορά τώρα την τελευταία ταυτότητα του αρκτικόλεξου, την τρανς κατάσταση, τα πράγματα γίνονται πιο περίπλοκα, καθώς δεν είναι δεδομένο ότι μιλάμε για μια ταυτότητα κατά την οποία το άτομο έλκεται από τους ομόφυλούς του ανθρώπους. Κυρίως είναι μία κατάσταση που κινείται γύρω από το φύλο. Το ζήτημα που απασχολεί τη συγκεκριμένη “κατηγορία-ταμπέλα” είναι η ταυτότητα του κοινωνικού φύλου και έχει να κάνει με την προσωπική αντίληψη του ατόμου σχετικά με αυτήν. Πολλά άτομα του συγκεκριμένου χώρου προσχωρούν στη θεωρία του queer, η οποία αφορά ακόμη και μη ΛΟΑΤ ατόμα. Πολλοί άνθρωποι πιστεύουν ότι το queer είναι το βήμα προς το ξεπέρασμα των σεξουαλικών ταυτοτήτων (η μη-ταυτότητα), ενώ άλλοι υποστηρίζουν ότι είναι μία ακόμα ταυτότητα και την τοποθετούν ως συνέχεια του αρκτικόλεξου, που παίρνει πλέον τη μορφή LGBTQ.

Κάτω από τον χαρακτηρισμό queer[11] μπαίνουν όσοι/ες εναντιώνονται στις εξουσιαστικές κατηγοριοποιήσεις, πέρα από τις “ταμπέλες” που εκφράζουν οι λέξεις “άντρας”, “γυναίκα”, “ομοφυλόφιλος/η” και “τρανς”. Το queer κίνημα δεν αφορά μόνο τα LGBT άτομα, ή έστω όσους η κοινωνία χαρακτηρίζει σεξουαλικά παρεκκλίνοντες, αλλά κάθε άνθρωπο. Αν η ιστορική αποστολή της εργατικής τάξης ήταν, σύμφωνα με το Μαρξ, η κατάργηση των τάξεων, η χρησιμότητα της queer θεωρίας είναι να υπερβεί την περιχαράκωση σε σεξουαλικές και έμφυλες ταυτότητες, ασκώντας τους κριτική.[12]

Πρώτη απ’ όλους η Judith Butler, η διασημότερη ίσως θεωρητικός του queer κινήματος, έχει επανειλημμένα τονίσει ότι “η θεωρία queer δεν είναι αιώνια και αναλλοίωτη, ούτε ουσιολογική κατηγορία, αλλά ένα εργαλείο πολιτικού λόγου και δράσης ενάντια στην κυριαρχία, ένα σημείο εκκίνησης σε μια στρατηγική συγκυρία”. Όπως σημειώνει ο ανθρωπολόγος Κώστας Γιαννακόπουλος, “το queer έχει ως σημείο αναφοράς μια θέση διαφοροποίησης, αντίστασης στο ιεραρχικό διχοτομικό σχήμα ετεροφυλοφιλίας/ομοφυλοφιλίας και, γενικότερα, στις ηγεμονικές ιδεολογίες του φύλου και της σεξουαλικότητας”. Οι ρίζες της queer θεωρίας τοποθετούνται “στον μεταδομισμό του Foucault και στη γαλλική σχολή της ψυχανάλυσης”, ενώ εμφανίστηκε στις αρχές της δεκαετίας του ’90 στο χώρο των Σπουδών Φύλου, στη φεμινιστική θεωρία και στο LGBT κίνημα.

Όπως έχει επισημάνει ο Άκης Γαβριηλίδης σε μετάφραση άρθρου της Μπάτλερ, “Ως queer προσδιορίζεται σήμερα ένα ριζοσπαστικό κομμάτι του LGBT κινήματος, το οποίο διαφοροποιείται από τις πολιτικές διεκδίκησης δικαιωμάτων για τους ομοφυλόφιλους που ακολουθούν πολλές παραδοσιακότερες λεσβιακές και γκέι οργανώσεις. (…) Αν και θα ήταν υπεραπλούστευση να πούμε ότι οι queer είναι η αριστερή ή ακόμα και η αντιεξουσιαστική πτέρυγα του LGBT κινήματος, στην πράξη οι περισσότεροι queer ακτιβιστές έχουν αρκετά κοινά με ομάδες της κοινωνικής αυτονομίας ή της ριζοσπαστικής Αριστεράς”.

Η queer θεωρία εν ολίγοις λέει πως όλοι μιμούμαστε συμπεριφορές φύλου και ότι δεν βρίσκεται κάτι στα γονίδιά μας, αλλά ακόμα και αν υπάρχει κάτι βιολογικό, αυτό είναι στον εγκέφαλο και όχι στα γεννητικά μας όργανα. Υπάρχει και ένας αντίλογος στη συγκεκριμένη θεωρία: ενώ για τους queer αυτός ο όρος δεν αποτελεί ταυτότητα, για άλλους αντιπροσωπεύει κάτι τέτοιο και μάλιστα θεωρείται αρνητικό στοιχείο, καθώς μέσα από την ύπαρξή του εισρέουν και μη ΛΟΑΤ άτομα στον LGBT χώρο. Αυτό θυμίζει το δεύτερο κύμα του φεμινισμού όπου οι τρανς γυναίκες αντιμετωπίζονταν από τις φεμινίστριες με καχυποψία,[13] πιστεύοντας ότι γίνεται “κατάχρηση” της γυναικείας ταμπέλας.

Η ταυτότητα του φύλου

Είναι γεγονός ότι τα παιδιά (όπως και η κοινωνία μας) μεγαλώνουν με την ιδέα ότι υπάρχουν μόνο δύο φύλα.[14] Αυτό θα μπορούσε να είναι εν μέρει αλήθεια αλλά ξεχνιέται να αναφερθεί ότι πρόκειται για κοινωνικά φύλα, δηλαδή κατασκευασμένα φύλα με στόχο ίσως να εξυπηρετηθούν κάποιες ανάγκες του συστήματος: πρακτικές ανάγκες, όπως η διαιώνιση του αναπαραγωγικού και πατριαρχικού συστήματος που μας περιβάλλει, αλλά και ιδεολογικές, όπως ο αυτοπεριορισμός μας από “επαναστατικότερη” σκέψη.

1000px-A_TransGender-Symbol_Plain3.svg

Ένα από τα σύμβολα των διεμφυλικών (trans) ανθρώπων

Στην περίπτωση των τρανς ανθρώπων συχνά ακούμε φράσεις όπως “στο σώμα μου βρίσκεται ένας άλλος άνθρωπος παγιδευμένος” ή ότι “το βιολογικό φύλο βρίσκεται ανάμεσα στα πόδια και το κοινωνικό ανάμεσα στα αυτιά”. Ωστόσο, σύμφωνα με τον Asher Bauer,[15] αυτά αποτελούν άχρηστες συμβάσεις για να κατανοηθεί το ζήτημα από ένα μη τρανς ακροατήριο (cisgender[16]), που καταλήγουν πολλές φορές να προκαλούν σύγχυση και να καλλιεργούν την τρανσφοβία εντός της τρανς κοινότητας (“cissexist language”). Τα τρανς άτομα δεν μπορούν να δεχθούν το φύλο που τους αποδόθηκε κατά τη γέννησή τους και προσπαθούν να απαλλαγούν τόσο από αυτό όσο και από τα “έμφυλα σενάρια” που επίσης τους αποδίδονται. Όπως δηλώνει ο Asher Bauer, γνωρίζουν “ότι υπάρχει και άλλος δρόμος, εκείνος της αυτο-νομίας, της αυτο-δημιουργίας και του αυτο-προσδιορισμού και ότι αυτός είναι ο δρόμος που πρέπει να ακολουθήσουμε, γιατί δε θα μπορέσουμε ποτέ να είμαστε ικανοποιημένες και ικανοποιημένοι με τις παραμέτρους εκείνες που μας επέβαλαν, τις σχετικές με τις έμφυλες συμπεριφορές και τα σώματά μας”.[17]

Εκτός από “τρανς γυναίκες” και “τρανς άντρες” υπάρχουν και άλλα τρανς άτομα που δεν είναι αρσενικά ή θηλυκά και προτιμούν να αυτοπροσδιορίζονται με διάφορες ταυτότητες.[18] Μπορεί να είναι ταυτόχρονα αρσενικά και θηλυκά ή τίποτα από τα δύο, να έχουν πολλά φύλα ή κανένα ή να είναι κάτι το εντελώς διαφορετικό. Υποστηρίζουν ότι το φύλο είναι ένας μεγάλος τρισδιάστατος χώρος και δεν πρέπει να το βλέπουμε ευθύγραμμα, όπως κάναμε στην αρχή με τη “θεωρία των δύο άκρων”: στο ένα οι γκέι άντρες, στο άλλο οι λεσβίες και ενδιάμεσα όλες οι υπόλοιπες εκφάνσεις.

Δεν θα πρέπει να ξεχνάμε και ένα άλλο γράμμα που άλλοτε μπαίνει εμβόλιμα στη “θεσμοθετημένη ταυτότητα” LGBT(Q) και άλλοτε όχι, όπως είναι τα “Ιntersex” άτομα, δηλαδή αυτά που έχουν  αμφίβολα γεννητικά όργανα και δεν μπορούν να “κατηγοριοποιηθούν” από τη γέννησή τους σε ένα από τα “δύο κουτάκια”. Ο Bauer, στην επιχειρηματολογία του ότι ακόμα και το βιολογικό φύλο δεν δύναται να έχει κατηγοριοποίηση και αποτελεί με τη σειρά του κοινωνικό κατασκεύασμα, αναφέρει δύο περιπτώσεις: “Πού θα κατατάσσαμε μία γυναίκα που έχει κάνει μαστεκτομή ή έναν άντρα που με κάποιο τρόπο έχασε το πέος του;” Με αυτό τον τρόπο η συγκεκριμένη θεωρία θέλει να καταλήξει στο πόσο εσφαλμένο είναι να δίνουμε “ταμπέλες” στα σώματά μας είτε στη βάση της σεξουαλικής ταυτότητας είτε στη βάση της αντίστοιχης έμφυλης-σωματικής-βιολογικής.

Τελικά καταδεικνύεται για άλλη μια φορά το πόσο πολύπλοκοι είμαστε ως ξεχωριστές οντότητες μέσα στο κοινωνικό σύνολο και ότι οι ταυτότητες που έχουμε, μας δίνουν, ή διαλέγουμε παίζονται ταυτόχρονα στο ίδιο παιχνίδι. Θα πρέπει τουλάχιστον να αναγνωρίσουμε ως στρατηγικό μας στόχο την αποδόμηση της ετεροκανονικής σκέψης τόσο στο σεξουαλικό μας προσανατολισμό όσο και στο βιολογικό μας κατασκεύασμα. Η διαδρομή σίγουρα είναι διαφορετική γιατί υπάρχουν διαφορετικές τακτικές προς την επίτευξη του στόχου.

Πιστεύουμε ότι μπορούμε να το επιτύχουμε τόσο μέσα από την προάσπιση της θεσμικής ταυτότητας – “LGBT(QI)” άτομα – όσο και μέσα από πιο αυτόνομες και αυτοπροσδιοριστικές διαδικασίες για την αναίρεση και αυτής της υπερ-ταυτότητας. Μπορούμε να εισάγουμε ακόμα και μη ΛΟΑΤ ανθρώπους με σκοπό τη δημιουργία μιας μεταβατικής αποδομητικής κοσμοθεώρησης. “Την καλύτερη απάντηση σε αυτό (…) την έδωσε ο Sérgio Vitorino,[19] ένας γκέι ακτιβιστής της πορτογαλικής οργάνωσης «Ροζ Πάνθηρες» τονίζοντας ότι και οι δύο μέθοδοι είναι χρήσιμες, η καθεμία με τον δικό της τρόπο: Χρειαζόμαστε θεσμικές συστημικές οργανώσεις που συνδιαλέγονται με τους θεσμούς σε επίσημο επίπεδο. Ταυτόχρονα όμως χρειαζόμαστε και προκλητικές ομάδες που αμφισβητούν τις καθεστηκυίες αλήθειες, ξεβολεύουν τους βολεμένους και τραβούν την προσοχή στις ανισότητες με φρέσκο τρόπο”.[20]

 

(Η παραπάνω εισήγηση πρωτοπαρουσιάστηκε σε εκδήλωση με το ίδιο θέμα στις 2/11/13 στη Λέσχη “Σπάρτακος”.)

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

[1] Mead Margaret, “Coming of Age in Samoa”

[2] West D.J., “Homosexuality: It’s Nature and Causes”

[3] Davidson James, “The Greeks And Greek Love A Radical Reappraisal Of Homosexuality In Ancient Greece,” Weidenfeld & Nicolson 2007 London

[4] Καλοβυρνάς Λύο, “Τον παίρνω αλλά δεν είμαι γκέι”, http://www.10percent.gr/periodiko/teyxos27/1399-2009-09-25-18-46-23.html

[5] Γιαννακόπουλος Κώστας, “Ανδρική ταυτότητα, σώμα και ομόφυλες σχέσεις. Μια προσέγγιση του φύλου και της σεξουαλικότητας”, στο “Ανθρωπολογία των φύλων”

[6] Μαρνελάκης Γιώργος, “Γεωγραφίες των Σωμάτων: Σεξουαλικότητα, Φύλο και Αστικός Χώρος”

[7] Πετροπούλου Ειρήνη, “Το Λ του ΛΟΑΤ κινήματος”, http://www.10percent.gr/stiles/h-gnwmh-tou-10/1678-2010-03-07-14-32-29.html

[8] Η ελληνική λέξη “παρενδυτικός”, μπορεί να είναι σωστή θεωρητικά, όμως όπως και η λέξη “ομοφυλόφιλος” είναι ψυχιατρικός όρος που μας πηγαίνει σε παλιότερες εποχές περί διαστροφών και αρρωστημένων καταστάσεων.

[9] Rheims Nana, “Is there any good bi, ή αλλιώς το «δράμα » της αμφιφυλοφιλίας”, http://www.10percent.gr/stiles/h-gnwmh-tou-10/2253-is-there-any-good-bi-lr-.html

[10] Διαμάντη Φιλίππα, “Αμφισεξουαλικότητα: σεξουαλική ταυτότητα και ερωτικός προσανατολισμός, ή «φάση» είναι θα περάσει;”, http://www.10percent.gr/stiles/h-gnwmh-tou-10/1759–l-r.html

[11] Σπηλιώτης Κωστής, “Τι είναι αυτό το queer που κάνει και φεστιβάλ;”, εφημερίδα “Εποχή”, Σάββατο 20 Νοεμβρίου 2010

[12] Η κύρια κριτική του είναι απέναντι στην κατασκευασμένη διπολικότητα των φύλων – στην πεποίθηση ότι υπάρχουν μόνο δύο φύλα.

[13] Πολίτη Αφροδίτη, “Τι είναι αυτό που το λέμε queer;”, http://www.enet.gr/?i=news.el.article&id=183478

[14] Σύμφωνα με την ορολογία η κοσμοθεώρηση των 2 φύλων ονομάζεται “έμφυλος δυϊσμός” (gender binary).

[15] Θεωρητικός και ακτιβιστής στα ζητήματα της τρανς και queer ταυτότητας.

[16] Είναι όρος για τους ανθρώπους που δεν έχουν πρόβλημα με το φύλο που τους αποδόθηκε κατά την γέννηση.

[17] Bauer Asher, “Εισαγωγή στο τρανς ζήτημα, αλλά όχι όπως το ξέρει η μαμά σου”, http://queertrans.espiv.net/forum/index.php?topic=31.0

[18] Ενδεικτικά μερικοί όροι που υπάρχουν για αυτά τα άτομα είναι “genderqueer”, “two-spirit”, “ανδρόγυνα”, “άφυλα”, “ουδετερόφυλα”.

[19] Αγωνιστής της 4ης Διεθνούς στο πορτογαλικό τμήμα.

[20] Καλοβυρνάς Λύο, “Οι καλοί γκέι και οι κακοί πούστηδες”, http://www.10percent.gr/stiles/h-gnwmh-tou-10/3234-2013-06-17-08-34-06.html#.Uk7yViZUWGw.facebook

 

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s